Dioxines

Dioxines hebben een kwalijke reputatie, vooral na het Seveso-incident . De term dioxine staat eigenlijk voor een grote familie moleculen. Het zijn vetoplosbare stoffen die onder andere via de voedselketen in het menselijk lichaam kunnen terechtkomen. Van de vele dioxines die we kennen zijn er enkele giftige uitschieters. Dioxines ontstaan zowel bij natuurlijke processen zoals vulkaanuitbarstingen, als door menselijke activiteiten. Ze worden niet gemaakt voor commerciële doeleinden maar worden gevormd als ongewenst bijproduct. De chloorindustrie draagt slechts in geringe mate bij tot de uitstoot van dioxines in het milieu. De voornaamste bronnen zijn installaties waarin een verbranding plaats heeft : verscheidene industrieën met als voornaamste de staalindustrie, verwarming en het autoverkeer. Een kwart tot een derde van de totale dioxine-uitstoot in België is afkomstig van de verwarming van gebouwen. Maar ook de mens levert een flinke bijdrage tot de vorming van dioxines. Volgens recente cijfers van de OVAM is het aandeel van "vuurtje stoken in de tuin" niet minder dan 25 %.

Dioxines, wat zijn ze?

Dioxines is de gemeenschappelijke naam van een grote familie moleculen met een kwalijke reputatie;
dioxines worden gevormd uit koolstof, waterstof , chloor en zuurstof;
gemeenschappelijk zijn de twee benzeenringen waaruit elke dioxinemolecule bestaat. Deze ringen zijn via één of twee zuurstofatomen met elkaar verbonden en bevatten chlooratomen;
eigenlijk zijn er twee groepen dioxines: de eigenlijke dioxines met twee zuurstofatomen en de zogenaamde dibenzofuranen met één zuurstofatoom;
dioxines zijn stabiel, ze breken slechts zeer langzaam af;
ze lossen moeilijk op in water;
ze lossen wel goed op in vet, ze zijn zogenaamd lipofiel (vetminnend). Dioxines zitten dan ook gewoonlijk in vetweefsel waar ze zich ophopen door adsorptie of oplossing;
het kookpunt van dioxines ligt tussen de 300 en 400 °C;
niet alle dioxines en dibenzofuranen zijn even giftig. De giftigheid neemt toe met het aantal chlooratomen op de hoeken van de benzeenringen;
het meest giftige dioxine is het zogenaamde Seveso-dioxine (zie dioxine ) of 2,3,7,8-tetrachloordibenzodioxine (2,3,7,8-TCDD).

Waar komen dioxines vandaan?

Dioxines worden niet gemaakt voor commerciële doeleinden ; ze ontstaan als ongewenst bijproduct, vooral door onvolledige verbranding;
bronnen zijn bijvoorbeeld huisvuil- en industriële verbranding, hoogovens in de staalindustrie, recyclage-installaties voor non-ferrometalen, thermische elektriciteitscentrales, cementovens, het autoverkeer, branden en vulkaanuitbarstingen. Ze ontstaan in houtkachels, bij het verbranden van afval in de tuin en zijn aanwezig in sigaren- en sigarettenrook;
ook oude sedimenten en ander organisch materiaal op de bodem van oceanen en rivieren bevatten vaak dioxines;
verouderde installaties met slechte verbrandingsvoorwaarden veroorzaken een hogere dioxineconcentratie in de rookgassen;
in de chemische industrie is diepgaand onderzoek gedaan naar de vorming van zeer kleine hoeveelheden dioxines bij ongewenste nevenreacties in welbepaalde productieprocessen. Dioxines die daar ontstaan komen niet in het milieu terecht. Ze worden volledig vernietigd in speciaal daarvoor uitgeruste verwerkingsinstallaties;
in de late jaren negentig werd overigens vastgesteld dat de blootstelling aan dioxines, afkomstig van menselijke activiteiten, afneemt. Dit is hoofdzakelijk te danken aan een verbeterde verbrandingstechnologie.

Hoe worden dioxines vernietigd?

Dioxines worden afgebroken bij voldoende hoge temperaturen;
bij een homogene verbranding gedurende ten minste 2 seconden aan minimum 850 °C verdwijnen alle dioxines;
de meeste moderne afvalverbrandingsinstallaties zijn hiervoor terdege uitgerust.

Hoe komt de mens in contact met dioxines?

Dioxines komen voornamelijk in bodem en water terecht via de atmosfeer;
de dioxines zetten zich daar vast op minuscule vaste deeltjes;
de blootstelling via de bodem gebeurt door huidcontact en het opeten van bodemdeeltjes, al dan niet via het voedsel;
eenmaal in de bodem of op de bovengrond komen dioxines terecht in planten die kunnen bestemd zijn voor menselijke of dierlijke consumptie.

Wat zijn de gevolgen van blootstelling?

De gemiddelde blootstelling van de bevolking wordt geraamd op 1 picogram TEQ per kg lichaamsgewicht per dag;
bij proefdieren werden foetusmisvormingen waargenomen als gevolg van dioxineblootstelling. Bij de mens daarentegen zijn er geen bewijzen dat dioxineblootstelling het aantal aangeboren afwijkingen verhoogt;
recente studies wijzen op een verhoogd risico op kanker van de zachte weefsels;
studies bij proefdieren tonen een langetermijneffect aan bij lage concentraties dioxineblootstelling. De stoffen werken in op de stofwisseling, het transport en de binding van een heleboel inwendige stoffen en zo beïnvloeden ze de hormoonhuishouding;
zelfs bij een extreem hoge blootstelling zoals die gebeurde in Seveso , bleek chlooracne het enige duidelijke symptoom van vergiftiging. Chlooracne is een ernstige, maar geneesbare aandoening;
om het risico weer te geven moet de dioxineblootstelling uitgedrukt worden in toxicologische waarden. Voor dioxines bestaan er een aantal TDI-waarden . De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) hanteert een TDI-waarde tussen 1 en 4 picogram TEQ per kg lichaamsgewicht per dag. De Nederlandse Gezondheidsraad stelt een TDI van 1 picogram voor.