Zout, de gronstof voor chloor

Zout - de chemische verbinding van natrium en chloor (natriumchloride, zie NaCL ) - is voor het menselijk lichaam net zo levensnoodzakelijk als water en lucht. Opgelost in water is het de grondstof voor de productie van chloor , natronloog (zie Natriumhydroxide ) en waterstof . Dat zijn drie belangrijke bouwstenen van de chemische industrie, bouwstenen die in belangrijke mate bijdragen tot onze gezondheid, welvaart en comfort. Zout is overigens meer dan een mineraal en grondstof. Het wordt in de vorm van strooizout gebruikt om onze wegen veilig te houden, het is een conserveermiddel, een smaakstof, een waterontharder, enz…

Hoeveel zout is er op aarde?

Het oudste zout in de aardkorst bestaat ruim 600 miljoen jaar. Het ontstond in de eerste zeeën door een scheikundige reactie van gestold gesteente en zuur, beide afkomstig van vulkaanuitbarstingen;
zout is nu vrijwel onbeperkt beschikbaar als een van de meest voorkomende mineralen op aarde. De nu gekende zoutreserves worden geschat op ongeveer 3,7 triljoen (1.000.000³ of 1 miljard maal 1 miljard) ton steenzout in ondergrondse zoutmijnen en op zowat 50 quadriljoen (1.000.000⁴ of het cijfer 1 gevolgd door 24 nullen) ton ‘gewoon’ keukenzout, opgelost in zeeën en oceanen;
zeewater bevat 30 tot 40 gram zout per liter. Mochten de oceanen van onze planeet verdampen, dan wordt drie kwart van het aardoppervlak bedekt met een 75 meter dikke laag zout.

Hoe win je zout?

In warme landen wordt zout uit zeewater gewonnen door verdamping. Bij vloed wordt het zeewater in zoutbekkens opgevangen. Het zand wordt eruit gehaald en de zon verdampt het water. Het achterblijvende zout wordt verzameld en gezuiverd. In koudere streken gebruikt men de invriesmethode: van het zoute zeewater bevriest alleen het water. De restoplossing wordt daardoor steeds geconcentreerder en het zout kristalliseert uit;
ondergrondse zoutlagen zijn ontstaan uit verdampte binnenzeeën. Is de zoutlaag dik genoeg, dan kan ze zoals ijzererts of steenkool worden ontgonnen in ondergrondse mijnen;
als de zoutlaag niet dik genoeg is, wat meestal het geval is, wordt gebruik gemaakt van een boortoren die de zoutlaag aanboort en er water in pompt. Het zout lost daarin op tot pekel en wordt naar de oppervlakte gepompt en in de elektrolysefabriek verwerkt tot chloor, natronloog en waterstof;
pekelwinning vindt plaats in Denemarken, Duitsland en Nederland;
de Belgische chloorproducenten worden bevoorraad met zout via aanvoer per schip of met pekel via pijpleiding.

Wat kan je allemaal met zout doen?

Het is een smaakstof in voedingsmiddelen zoals kaas en brood;
het is een conserveermiddel in vlees en vis;
in shampoo wordt het toegepast als verdikkingsmiddel;
het is een waterontharder in de vaatwasmachine en in het koelwater van fabrieken;
het wordt ingezet als strooizout tegen gladheid op de wegen. In een doorsnee Belgische winter wordt een kleine 100.000 ton zout gestrooid;
opgelost in water, is het de grondstof voor de productie van chloor, natronloog en waterstof.

Het mineraal zout is nodig voor het lichaam

Het vocht rond onze lichaamscellen bevat natrium en chloor, de twee bestanddelen van zout. Zonder zout zouden wij uitdrogen en sterven;
natriumionen zijn onmisbaar in het zenuwstelsel en de spieren: zij helpen bij het overbrengen van de zenuwimpulsen;
chloorionen vormen een deel van het maagzuur (‘zoutzuur’ ), dat ons voedsel verteert;
bovendien hebben chloorionen ook een ondersteunende rol in het menselijk afweersysteem;
een goed functionerend lichaam heeft per dag meerdere grammen zout nodig. Een deel daarvan verdwijnt immers door zweet (ongeveer één gram), urine en ontlasting. Dat zout moet steeds worden aangevuld. Daarom zijn bakkers wettelijk verplicht zout in het brood te doen. Sportlui die grote inspanningen leveren gedurende een lange tijd, zoals de renners in de Ronde van Frankrijk, drinken water waarin zout is opgelost;
ook bij dieren wordt tussengekomen in de zouthuishouding. Runderen en andere graseters verbruiken veel kalium door hun vegetarische voeding en verliezen nog meer zout bij het melken. Dieren krijgen daarom likstenen met zout;
te veel zout werkt een hoge bloeddruk in de hand. Te weinig zout is ook slecht voor de gezondheid: zieken-huispatiënten en mensen met uitdrogingsverschijnselen krijgen infuusvloeistof (een fysiologische oplossing met 0,9 % zout) toegediend.

Ook leuk om te weten…

Gedurende eeuwen is zout vooral gebruikt als conserveermiddel. Er bestonden nog geen koelinstallaties of beschermend verpakkingsmateriaal en zout diende om voedingsmiddelen te bewaren of in te maken. Zout was destijds moeilijker te winnen dan nu. Dat maakte het zo waardevol dat er steden ontstonden op plaatsen waar het witte goud werd gewonnen en verhandeld;
in het Oude Rome werd een deel van het loon van de soldaten uitbetaald in zout. Vandaar het woord salaris dat van het Latijnse sal (zout) is afgeleid;
in vele landen hief de overheid belasting op het onmisbare zout. Soms was die belasting zo onredelijk zwaar dat ze een politieke omwenteling veroorzaakte. Zo verloren de Britten het pleit in hun grootste kolonie India. Gandhi en zijn volgelingen trokken naar de Indische Oceaan waar ze - met zeer beperkte middelen - zelf zout wonnen;
door het gebruik van zout voor het conserveren van levensmiddelen vind je het woord zout of sal soms terug in de naam van het voedsel zelf. In Italië bijvoorbeeld heten vleeswaren salume, de delicatessenwinkel salumeria en worst salsiccia of salami. In het Frans betekent worst saucisse en schorseneren salsifis. In het Nederlands kennen we woorden als saucijs, saus en salade.